De invloed van natuurlijke materialen op de hormoonhuishouding (vrij van BPA)
Je kent dat gevoel wel: je bent op zoek naar nieuw speelgoed voor de opvang of spulletjes voor thuis en je ziet overal 'BPA-vrij' op de verpakking staan. Fijn, denk je dan. Veilig.
Maar is dat eigenlijk wel zo? In de wereld van de kinderopvang en buitenschoolse opvang, waar kinderen de hele dag met materialen in aanraking komen, is dit een vraag die we veel vaker zouden moeten stellen.
Het gaat niet alleen om wat ze eten, maar ook om wat ze aanraken, vasthouden en waar ze mee spelen. En dat is precies waar het verhaal van natuurlijke materialen en onze hormoonhuishouding begint.
Het verborgen gevaar in plastic
Stel je even voor: een groep kinderen in de bso, druk aan het knutselen of gewoon even aan het uitrusten met een beker drinken. Wat ze niet zien, zijn de microscopisch kleine stofjes die soms uit die plastic bekers of speelgoed kunnen ontsnappen.
Een van die stofjes is BPA, ofwel Bisfenol A. Dit is een chemische stof die in de jaren zestig op grote schaal is gaan worden gebruikt bij de productie van plastics en coatings van blikjes.
Het zorgt ervoor dat plastic sterk en helder wordt. Klinkt handig, maar het heeft een groot nadeel. De stof BPA is een zogenaamde hormoonverstorende stof.
Dat betekent dat het lijkt op ons eigen hormoon oestrogeen en daardoor de boel in de war kan sturen. Je lichaam kan het niet goed van echt onderscheiden.
In 2008 waarschuwde Canada als eerste land dat BPA een gevaarlijke stof is. Later, in 2012, verbood de Amerikaanse FDA het zelfs in babyflessen en drinkbekers. Ook in Europa en België zijn er inmiddels regels. Zo verbiedt België sinds 2013 BPA in materialen voor baby's en kinderen tot drie jaar.
Frankrijk ging nog verder en verbood BPA in alle voedselverpakkingen. Toch is het nog steeds overal om ons heen te vinden, vooral in goedkope plastics.
Waarom 'BPA-vrij' niet altijd veilig is
Hier komt een valkuil die veel ouders en pedagogisch medewerkers niet zien: 'BPA-vrij' op de verpakking betekent helaas niet dat het product volledig veilig is.
Fabrikanten zijn verplicht om BPA te vermijden, maar ze mogen andere chemicaliën gebruiken om het plastic soepel of stevig te maken. Een veelgebruikte vervanger is BPS (Bisfenol S). En wat blijkt uit onderzoek?
BPS kan net zo schadelijk zijn, of soms zelfs erger. Een onderzoek van de Universiteit van Missouri liet zien dat BPS de serotonineproductie van de placenta kan verlagen.
Serotonine is een belangrijk stofje dat we kennen als het 'gelukshormoon', maar het is ook cruciaal voor de ontwikkeling van de hersenen bij een ongeboren baby.
Als de aanmaak al in de baarmoeder wordt verstoord, kan dat gevolgen hebben voor hoe een kind zich later ontwikkelt. Dit onderstreept dat we niet blindelings moeten vertrouwen op het 'BPA-vrij'-logo. De chemische 'neven' zijn vaak net zo ongewenst. In Nederland zegt het Voedingscentrum dat BPA via voeding in kleine hoeveelheden niet schadelijk zou zijn, maar deze norm wordt door wetenschappers en in omringende landen niet als veilig beschouwd.
Waarom zouden we het risico nemen? Het is belangrijk om te weten dat deze hormoonverstorende stoffen niet alleen via de mond binnenkomen.
Analyse van moederkoek
Ze kunnen via de huid worden opgenomen. De moederkoek (placenta) is een kwetsbare barrière. Onderzoek naar de moederkoek laat zien dat stoffen als BPA en BPS deze barrière wel degelijk kunnen passeren.
Dit betekent dat de ontwikkeling van de foetus al wordt beïnvloed voordat het kindje is geboren.
In de pedagogiek weten we hoe cruciaal de eerste duizend dagen van een leven zijn. Een stabiele hormoonhuishouding is daar een essentieel onderdeel van. De serotonineproductie is dus een kwetsbaar punt.
Gevolgen voor serotonineproductie
Een verstoring kan op lange termijn leiden tot problemen met stemming, slaap en eetlust.
Maar het beïnvloedt ook de hersenontwikkeling. Kinderen die in aanraking komen met deze stoffen, kunnen hier later meer gevoelig voor zijn. In de buitenschoolse opvang zie je kinderen die soms net even sneller geïrriteerd zijn of moeite hebben met concentreren; wist je dat voeding het gedrag van kinderen op de BSO ook sterk kan beïnvloeden?
Dit heeft vaak meerdere oorzaken, maar het is goed om je bewust te zijn van de omgevingsfactoren. Een omgeving zonder hormoonverstorende stoffen kan bijdragen aan een stabieler gedrag en welbevinden.
Hoe kunnen we onszelf beschermen?
Gelukkig is er veel wat we kunnen doen. De basis is simpel: zoveel mogelijk kiezen voor natuurlijke materialen.
Denk aan hout, glas, RVS (roestvrij staal) en siliconen van medische kwaliteit. Deze materialen zijn vaak duurder in aanschaf, maar gaan langer mee en zijn veiliger. In de kinderopvang is het een kwestie van bewust kiezen. Investeer in een paar goede RVS drinkflessen in plaats van een stapel plastic bekers.
Kies voor houten speelgoed dat rust brengt in plaats van plastic speelgoed van twijfelachtige kwaliteit. Daarnaast is het zaak om plastic nooit te verhitten.
Doe een plastic bakje dus nooit in de magnetron, ook al staat er 'magnetronbestendig' op. De warmte zorgt ervoor dat de chemische stoffen makkelijker vrijkomen en in het voedsel terechtkomen. Bewaar eten liever in glazen bakjes of speciale BPA-vrije containers die gemaakt zijn van materialen die wel veilig zijn, zoals bepaalde soorten glas of RVS.
Ook het aanbieden van vers en biologisch eten helpt, omdat pesticiden ook hormoonverstorend kunnen werken.
Door meerdere lagen van bescherming te bieden, beperk je de totale blootstelling.
5 Manieren om Hormoonverstorende Stoffen te vermijden
Wil je direct aan de slag? Hieronder vind je vijf concrete stappen die je kunt zetten, zowel thuis als in de opvang. Ze zijn makkelijk te implementeren en maken een groot verschil.
- Kies voor glas of RVS in de keuken: Vervang plastic bewaarbakjes en drinkbekers door glazen potten en RVS flessen. Merken zoals Dopper (RVS) of glazen bakjes van bv. de HEMA zijn een goede start. Een RVS fles kost ongeveer €15-€25, een set glazen bakjes rond de €10-€20.
- Verhit nooit plastic: Gebruik voor de magnetron altijd een glazen schaal of een deksel van glas/siliconen. Doe plastic bakjes nooit in de vaatwasser op het hete programma. De warmte en slijtage laten stoffen los.
- Controleer speelgoed en knutselmateriaal: Kijk kritisch naar het speelgoed. Veel goedkoop plastic speelgoed (vaak te koop bij grote discountwinkels) bevat weekmakers. Kies voor houten blokken van merken zoals Hape of Goula, of speelgoed van hoogwaardig polypropyleen (PP) of polyethyleen (PE). Let op het recycle-symbool met nummer 2 (PE) of 5 (PP), dat zijn veiligere plastics.
- Let op de verpakking: Koop producten in glas of blik in plaats van plastic. Vooral bij zuivel en blikjes (tomaten, groenten) is de binnenkant soms gecoat. Frankrijk verbiedt dit al voor bepaalde producten. Kies waar mogelijk voor glazen potten.
- Wees kritisch op 'BPA-vrij': Lees de kleine lettertjes. Staat er alleen 'BPA-vrij' of staat er ook 'vrij van weekmakers' of 'geschikt voor voeding'? Merken die transparant zijn over hun materiaalgebruik, zoals Lekker Glazen Bakjes of RVS-fabrikanten, geven meer zekerheid. Twijfel je? Kies dan voor materialen die van nature veilig zijn, zoals hout en glas.
De ernstige gevolgen voor de gezondheid van BPA en zijn chemische 'neven'
De gevolgen van hormoonverstorende stoffen zijn niet mals. Ze worden in verband gebracht met een breed scala aan gezondheidsproblemen.
Denk aan vruchtbaarheidsproblemen bij zowel mannen als vrouwen, een verhoogd risico op bepaalde soorten kanker (zoals borst- en prostaatkanker), obesitas, en ADHD-achtige klachten.
Het zijn stoffen die het systeem ontregelen, vaak op een manier die we pas jaren later zien. De impact op de ontwikkeling van kinderen is het meest zorgelijk. De hersenen en organen ontwikkelen zich razendsnel in de eerste jaren.
Een blootstelling aan hormoonverstorende stoffen kan dit proces verstoren. In de pedagogiek draait alles om het bieden van een veilige en stimulerende omgeving.
Dit gaat verder dan alleen toezicht houden. Het gaat ook om het bewust kiezen van materialen die bijdragen aan een gezonde ontwikkeling. Een kind dat rustig kan spelen met een houten trein, zonder blootstelling aan chemische stoffen, krijgt de kans om optimaal te groeien. We moeten het risico op deze verstoringen zo veel mogelijk beperken, door te kiezen voor wat de natuur ons te bieden heeft: hout, glas, wol en katoen. Dat is de basis voor een gezonde toekomst.
Praktische tips voor de dagelijkse praktijk
Het is makkelijker dan je denkt om de overstap te maken. Je hoeft niet alles in één keer te vervangen. Begin klein.
Vervang de plastic lunchbox van je kind door een RVS variant. Koop een glazen waterfles voor op de groep. In de buitenschoolse opvang kun je een 'geen plastic' beleid invoeren voor drinken en eten. Vraag ouders om hun kinderen met een RVS fles te laten komen.
Geef het goede voorbeeld. Denk ook aan het knutselmateriaal.
Vervang plastic knutselmaterialen door natuurlijke varianten. Gebruik wol, vilt, klei, hout en papier.
Deze materialen stimuleren de tastzin op een gezonde manier en bevatten geen schadelijke stoffen. Het is een investering in de gezondheid van de kinderen, maar ook in de kwaliteit van het aanbod. Natuurlijke materialen stimuleren de neurologische ontwikkeling anders, ruiken anders en zien er anders uit.
Ze prikkelen de zintuigen op een positieve manier. En tot slot: blijf leren en delen.
Praat met andere pedagogisch medewerkers, met ouders en met leidinggevenden. Maak elkaar bewust van de gevaren van plastics en de voordelen van natuurlijke materialen. Samen kunnen we een omgeving creëren die vrij is van hormoonverstorende stoffen en waar kinderen veilig kunnen opgroeien.
Het begint bij een simpele vraag: wat geef ik mijn kind in de hand?
Als het antwoord 'hout' of 'glas' is, zit je goed.