De wetenschap achter natuurlijke materialen en sensorische prikkels
Stel je voor: je bent in de bso, de kinderen komen binnen na een lange schooldag.
Ze zijn moe, druk, of juist heel stil. Hoe zorg je dat ze tot rust komen én blijven leren?
Het antwoord ligt in materialen die je kunt voelen, ruiken en horen. Natuurlijke materialen en sensorische prikkels zijn geen hippe trend, maar een wetenschappelijk onderbouwde manier om de hersenen optimaal te laten werken. In de kinderopvang en buitenschoolse opvang draait het om veiligheid en ontwikkeling. Deze combinatie biedt precies wat je zoekt: een omgeving die prikkelt zonder te overladen.
De wetenschap achter zintuiglijk leren: wat leerkrachten écht moeten weten
Wat is zintuiglijk leren?
Zintuiglijk leren betekent dat kinderen informatie opnemen via meerdere zintuigen tegelijk: zien, horen, voelen, ruiken en proeven. In plaats van alleen te kijken naar een plaatje of te luisteren naar een uitleg, activeren ze hun hele lichaam. Denk aan letters vormen met klei, een verhaal beleven met geurkaarsen van bijenwas, of rekenen met schelpen.
Dit is geen extraatje; het is de basis van hoe hersenen informatie verwerken.
Veel kinderen in de kinderopvang en bso zijn extra gevoelig voor prikkels. Ongeveer 1 op de 4 mensen heeft een hoge Sensory Processing Sensitivity (SPS).
Deze kinderen worden snel overweldigd, maar reageren ook heel goed op zachte, natuurlijke prikkels. Door zintuiglijk leren slim in te zetten, bied je hen een veilige haven én een uitdaging. Je hersenen zijn niet gemaakt voor één kanaal.
De neurologische basis
Onderzoek toont aan dat leren via meerdere zintuigen leidt tot meer hersenactiviteit dan leren via één enkel kanaal (Shams & Seitz, 2008).
Als je kinderen een verhaal laat horen terwijl ze een bijbehorende geur ruiken, activeer je niet alleen het gehoor, maar ook de reuk en het geheugen. De hippocampus, het deel van de hersenen dat verantwoordelijk is voor geheugenopslag, wordt extra gestimuleerd door sensorische input. Hoe rijker de input, hoe dieper de herinnering. Beweging hoort hierbij.
Best (2010) laat zien dat beweging executieve functies versterkt: aandacht, planning en inhibitie. Een kind dat tijdens het rekenen met schelpen ook mag bewegen, kan beter zijn aandacht vasthouden.
Dit is niet alleen voor kleuters. Ook oudere kinderen op de bso profiteren hiervan, vooral als ze moeite hebben met concentratie of zelfregulatie.
Sensorisch leren in de praktijk: 5 krachtige werkvormen
- Letters vormen met klei: Gebruik natuurlijke klei van merken als DAS of Fimo (prijs: €3-€5 per pak). Laat kinderen de letter voelen én uitspreken.
- Rekenen met schelpen of kastanjes: Verzamel materialen in het bos of koop een set natuurlijke tellers (€10-€15). Tel, deel en combineer met beweging.
- Verhalen met geurkaarsen: Gebruik bijenwas kaarsen (€5-€10) met subtiele geuren zoals lavendel of citroen. Vertel een verhaal en laat kinderen associëren.
- Geluidsspellen: Maak een geluidendoos met natuurlijke materialen (bonen, rijst, schelpen). Laat kinderen raden welk geluid bij welk materiaal hoort.
- Bewegingsrijmpjes: Combineer een rijmpje met een beweging die past bij de inhoud, bijvoorbeeld ‘de zon schijnt’ en armen omhoog.
Sensorisch leren is niet alleen voor kleuters
Een veelgemaakte fout is om zintuiglijk leren alleen toe te passen bij kleuters. Oudere kinderen op de bso hebben er ook baat bij, vooral als ze worstelen met concentratie of ASS. Door materialen aan te bieden die ze kunnen voelen en horen, geef je ze een extra anker.
Denk aan een rusthoek met natuurlijke materialen: een wollen deken (€20-€30), een houten puzzel (€15-€25), of een geurzakje met lavendel (€5). In Nederland is er steeds meer aandacht voor diversiteit in de klas. Kinderen met ASS of concentratieproblemen hebben baat bij een omgeving die rekening houdt met hun sensorische behoeften.
Waarom deze kennis cruciaal is voor leerkrachten
Zintuiglijk leren is geen extraatje; het is een pedagogische basisvaardigheid. Het helpt kinderen niet alleen beter te leren, maar ook beter te voelen.
Je creëert een veilige, prikkelarme omgeving die toch uitdaagt.
De wonderlijke wereld van onze zintuigen
Samenwerkende zintuigen
Zintuigen werken samen, niet apart. Het McGurk-effect toont aan dat zien en horen samenwerken om gesprekken beter te volgen.
Als je iemand ziet praten en een ander geluid hoort, vertrouw je meer op wat je ziet. In de praktijk betekent dit dat je kinderen het beste kunt laten kijken én luisteren tegelijk. Een verhaal vertellen met een prentenboek én een bijpassend geluid is effectiever dan alleen een boek voorlezen.
Ook bij blinden zie je deze samenwerking. De visuele cortex bij blinden kan andere zintuiglijke prikkels verwerken, een voorbeeld van hersenplasticiteit.
Een wereld van plastic
Dit bewijst dat zintuigen aanpasbaar zijn en elkaar kunnen versterken. In de bso kun je dit toepassen door kinderen te laten voelen wat ze niet kunnen zien, bijvoorbeeld een ‘blindenpad’ van verschillende texturen.
Veel speelgoed is gemaakt van plastic: felgekleurd, hard en eenvoudig schoon te maken. Maar natuurlijke materialen bieden meer sensorische diepte. Hout voelt warm en heeft een subtiele geur. Wol en zijde bieden rijkere texturen dan synthetische stoffen.
Stenen zijn koel en zwaar. Deze materialen prikkelen de zintuigen op een natuurlijke, kalmerende manier.
In de kinderopgang en bso kun je plastic deels vervangen door natuurlijke alternatieven. Een houten blokkenset (€20-€40) gaat jaren mee en voelt anders dan plastic blokken. Ook duurzaam rvs keukengerei voor de kleine kok is een waardevolle toevoeging. Een wollen kleed (€30-€50) in de rusthoek zorgt voor een warm, veilig gevoel. Prijzen liggen iets hoger, maar de levensduur en pedagogische waarde zijn groter.
Praktische tips voor de dagelijkse praktijk
Wil je direct aan de slag? Begin klein. Kies één werkvorm uit en probeer het deze week.
Laat kinderen reflecteren op welke zintuigen hen helpen. Stel vragen als: ‘Welke zintuigen heb je gebruikt?’ of ‘Wat voelde je toen je de klei vormde?’ Dit bevordert metacognitie. Pas zintuiglijk leren toe bij leerlingen met concentratieproblemen of ASS. Bied een rusthoek aan met natuurlijke materialen en laat kinderen zelf kiezen welke prikkel ze nodig hebben.
Voor hoogsensitieve kinderen helpt tijd in de natuur tegen overprikkeling. Onderzoek toont dat tijd in de natuur activiteit in het Default Mode Network vermindert, wat helpt tegen piekeren.
Plan regelmatig een boswandeling in of creëer een mini-natuurhoek op de bso.
Zorg dat je materialen veilig en onderhoudsvriendelijk kiest. Natuurlijke materialen kunnen kwetsbaarder zijn, maar met de juiste verzorging gaan ze lang mee. Hout verzorgen met natuurlijke oliën en was zorgt ervoor dat het materiaal lang mooi blijft. Wol kun je luchten en wassen volgens de instructies.
Investeer in kwaliteit, dan bespaar je op de lange termijn. Onthoud: zintuiglijk leren is geen los element, maar een integraal onderdeel van je pedagogische aanpak.
Combineer het met beweging, sociale interactie en reflectie. Zo creëer je een omgeving waar kinderen zich veilig voelen, zich ontwikkelen en plezier beleven.