Hoe Montessori bijdraagt aan de executieve functies van het brein

Redactie Ozowiezo

Redactie

Medische, Ergonomische & Ontwikkelingsaspecten · 2026-02-15 · 9 min leestijd

Stel je voor: je kind komt thuis en je vraagt: "Hoe was het vandaag?" Het antwoord is vaak kort. Maar wat als je kind zelf vertelt: "Ik heb vandaag geoefend met plannen, ik heb mijn werk afgemaakt én ik heb iemand geholpen." Dat is het verschil.

Op het Metis Montessori Lyceum in Amsterdam-Zuid draait het om die ontwikkeling. Ze werken sinds 2024 intensief met executieve functies. Dit zijn de hersenvaardigheden die je kind helpen plannen, organiseren en focussen.

Het is geen extra werk. Het is een manier van kijken naar wat er al gebeurt in de klas.

80 docenten volgden een professionaliseringstraject via het Samenwerkingsverband (SWV) Adam. Ze leerden hoe ze deze vaardigheden nog beter kunnen zien en stimuleren. En het mooie is: Montessori-materiaal blijkt een krachtige sleutel te zijn.

Executieve vaardigheden van leerlingen stimuleren op het Metis

Op het Metis Montessori Lyceum begon het met bewustwording. Docenten dachten vaak dat executieve functies iets nieuws waren, een extra taak. Maar tijdens het professionaliseringstraject ontdekten ze dat het al in hun lessen zit.

Ze leerden kijken naar het zelfstandig werken, het kiezen van materiaal en het afronden van opdrachten.

Het doel was helder: maak de onzichtbare vaardigheden zichtbaar. Zowel voor jezelf als voor de leerling.

Daarom startten ze met een simpele inventarisatie. Welke taken doen leerlingen al zelfstandig? Waar lopen ze vast?

Dit leverde een schat aan informatie op. Een leerling die moeite heeft met beginnen, heeft vooral een executieve functie-uitdaging in 'initiatief nemen'.

Een leerling die spullen vergeet, heeft moeite met 'werkgeheugen'. Door dit te benoemen, verdween de druk van 'we moeten iets nieuws invoeren'. Het werd: we kijken met een nieuwe bril naar wat er al is. Een cruciale stap was het betrekken van leerlingen zelf.

Sinds 2024 presenteren leerlingen drie keer per jaar aan hun ouders en coach over hun executieve vaardigheden. Ze laten zien waar ze goed in zijn en waar ze aan werken.

Dit is geen lastige toets, maar een moment van eigenaarschap. Een leerling vertelt bijvoorbeeld: "Ik ben beter geworden in plannen, want ik gebruik nu een weekplanner." Dit soort momenten versterkt het zelfvertrouwen en de vaardigheden tegelijkertijd.

Helpen het zelf te doen

De kern van Montessori is hulp bij zelfstandigheid. Je kind leert door te doen.

De volwassene treedt op als gids, niet als inhoudsleverancier. Deze houding is perfect voor executieve functies. Want hoe leer je plannen? Door te plannen.

Hoe leer je organiseren? Door te organiseren. Het Montessori-materiaal nodigt uit tot deze aanpak.

Elk materiaal heeft een duidelijke stap-voor-stap opbouw. Een kind ziet de uitdaging en kan het zelf proberen. Denk aan het verzamelen van blokken voor een wiskundige opdracht.

Een kind moet eerst bedenken hoeveel het nodig heeft (plannen), het materiaal zoeken (organiseren), de opdracht maken (focus), en het netjes opruimen (flexibiliteit en zelfcontrole). Dit is geen theorie, dit is praktijk.

De volwassene observeert en grijpt alleen in als het echt niet lukt.

Zo leert het kind van zijn eigen fouten en successen. Dit proces versterkt de verbinding tussen motoriek en cognitie, iets wat onderzoekers als Diamond (2000) al aantoonden. Een praktische tip: zorg voor duidelijke materialen op vaste plekken. Gebruik bijvoorbeeld speciale bakken of karren voor het Montessori-materiaal.

Een rekenkar van ongeveer 60 cm breed, met vakjes voor getallenstaven en werkbladen, helpt kinderen om overzicht te houden. De kosten voor zo'n kar zijn ongeveer €150,- tot €250,-. Dit investeren in orde en structuur betaalt zich terug in rust en zelfstandigheid in de klas.

Effecten op leerlingen

Wat gebeurt er als je deze aanpak volgt? Leerlingen worden zichtbaar sterker in het regelen van hun eigen werk.

Ze weten wat ze moeten doen en pakken het sneller op. De focus verbetert. Ze leren omgaan met afleiding, want ze weten dat ze eerst een taak afmaken voor ze iets anders doen. Dit is wat we noemen: werkgeheugen en inhibitiereactie.

Je remt je impulsen om te stoppen of iets anders te doen.

Onderzoek ondersteunt deze effecten. James & Engelhardt (2012) lieten zien dat handervaring bij jonge kinderen essenties is voor functionele hersenontwikkeling. Dit gaat door tot in de puberteit.

Wanneer kinderen fysiek materiaal vastpakken, verwerken ze informatie dieper. Ze onthouden het beter.

Dit zie je terug in de schoolprestaties. Barbosa et al. (2020) toonden aan dat beweging direct samenhangt met betere academische resultaten.

Op het Metis zien ze dit elke dag. Leerlingen die actief bezig zijn met materiaal, halen hogere cijfers en zijn gemotiveerder. Een andere effect is sociale vaardigheid. Kinderen leren samenwerken. Ze helpen elkaar bij het vinden van materiaal of het uitleggen van een opdracht.

Dit vereist flexibiliteit en emotieregulatie. Een leerling die boos wordt omdat iets niet lukt, leert door de Montessori-aanpak om opnieuw te beginnen of hulp te vragen.

De leerkracht traint hierin door te benoemen: "Ik zie dat je gefrustreerd bent. Wat kan je nu doen?" Zo groeit het kind in zelfmanagement.

Wat viel jullie op in dit project?

De docenten van het Metis Montessori Lyceum deelden verrassende inzichten. Allereerst: executieve functies zijn niet moeilijk.

Ze zijn er al. De valkuil is dat docenten denken dat ze een heel nieuw programma moeten ontwerpen. Dat is niet zo.

De kunst is om bestaande activiteiten te verrijken met een bewuste focus op deze vaardigheden. Wat ook opviel, was de kracht van de leerlingpresentaties.

Toen leerlingen voor het eerst vertelden over hun executieve vaardigheden, schrokken ouders soms van de term.

Maar na een uitleg en de presentatie van hun kind, waren ze enthousiast. Een moeder zei: "Ik wist niet dat mijn zoon al zo goed kon plannen." Dit soort gesprekken versterkt de driehoek: school, kind en ouders. Het zorgt voor een gedeelde taal en verwachtingen. Een derde opvallend punt was de rol van beweging.

Docenten zagen dat leerlingen die meer bewogen, beter konden focussen. Dit sloot aan bij de visie op een Montessori omgeving zelf.

In 2023 schreef ze nog dat beweging essentieel is voor mentale ontwikkeling. De leerkrachten gingen hier actief mee aan de slag. Ze zorgden voor meer loopmomenten en actieve werkvormen.

Dit was geen tijdverspilling, maar tijdswinst. De concentratie na een bewegingsmoment was significant hoger.

Verschil van aanpak in de onder- en bovenbouw

De aanpak verschilt per leeftijd, maar het principe blijft hetzelfde: zelf doen.

In de onderbouw (leeftijd 4-7 jaar) ligt de focus op basisvaardigheden. Denk aan: materiaal pakken, opruimen, wachten tot je aan de beurt bent.

Dit zijn de fundamenten van executieve functies. Gebruik hier eenvoudige visuele hulpmiddelen. Een pictogrammenkaart met de stappen van een activiteit helpt enorm. Een set van 20 kaartjes kost ongeveer €15,-.

In de bovenbouw (leeftijd 12-18 jaar) gaat het om complexere taken: projecten plannen, deadlines bewaken, samenwerken.

Op het Metis gebruiken ze hier de 'Vakkaart Executieve Vaardigheden' voor. Dit is een bewijsverzameling. Leerlingen verzamelen bewijzen van hun groei.

Ze plakken bijvoorbeeld een planner vol of schrijven een reflectie. De kaart helpt hen en de docent om groei te zien en te bespreken.

Een concrete tip voor de overgang: bouw stap voor stap op. In groep 8 leer je al plannen voor de brugklas.

In de brugklas leer je plannen voor je eindexamen. Geef leerlingen in de bovenbouw een eigen agenda. Geen standaard schoolagenda, maar een die zij zelf mogen inrichten. Een lege weekplanner van A4-formaat, te koop voor €3,- tot €5,-, geeft hen de vrijheid om hun eigen systeem te ontwikkelen. Dit traint verantwoordelijkheid.

Praktische toepassing

Hoe begin je morgen? Start klein. Kijk naar je eigen lessen. Welk moment verloopt altijd chaotisch?

Misschien is dat het begin van de les. Los dat op met een vaste routine.

Hang een stappenplan op het bord. 1. Jassen uit. 2. Agenda open. 3. Werk op tafel. 4. Begin met taak X.

Oefen dit de eerste week elke dag. Het kost 5 minuten, maar bespaart je uren aan gestress. Koppel beweging direct aan leren.

Dit is de tip van Ale et al. (2022) over embodied cognition.

Leer wiskunde niet alleen op papier, maar met je lichaam. Gebruik getallenstaven of stapel blokken. Laat leerlingen sommen 'bouwen'. Dit werkt enorm goed voor leerlingen die moeite hebben met abstract denken.

Het helpt hun brein om verbindingen te maken. Door herhaling in te zetten bij het inslijpen van neurale verbindingen, beklijft de stof beter. Je hebt geen speciaal materiaal nodig; gewoon wat blokken of pionnen werken al.

Plan de presentaties in. Drie keer per jaar is een mooi ritme.

Kies voor een vast moment, bijvoorbeeld na een rapport of tijdens een ouderavond. Zorg dat het laagdrempelig is. Geen PowerPoints, maar een praatje met een werkje erbij.

Een leerling laat zijn planner zien en vertelt: "Dit deed ik goed, dit wil ik volgende maand beter doen." Dit duurt 5 minuten per leerling. De impact is enorm.

Kan bewegen leren stimuleren?

Ja, en het is wetenschappelijk bewezen. De Montessori-visie dat beweging essentieel is, wordt volledig ondersteund door moderne inzichten, net zoals een Montessori bed de slaapkwaliteit van peuters kan beïnvloeden. Ale et al.

(2022) beschrijven 'embodied cognition': leren met je hele lichaam. Je hersenen werken niet los van je spieren.

Ze zijn één systeem. Als je beweegt, activeer je delen van je brein die nodig zijn voor leren en geheugen. Veel scholen bieden beweging aan als los vak: gym of een speelkwartier. Dat is goed, maar het kan beter.

De kracht zit in het integreren van beweging in de lesstof. Tijdens taal kun je bijvoorbeeld letterkaarten zoeken door de klas.

Tijdens rekenen kun je meten hoe ver je kunt springen. Dit maakt leren levendig en makkelijker te onthouden. De traditionele kijk is: stilzitten en luisteren.

Nieuwe kijk op bewegen

De nieuwe kijk is: bewegen en ontdekken. Dit vraagt iets van de leerkracht.

Je moet loslaten dat stil de norm is. Een kind dat wiebelt op zijn stoel, is niet per se afgeleid.

Het kan juist bezig zijn om zijn focus te houden. Geef deze kinderen een 'stille' beweging, zoals een kneedbal of elastiek om de stoelpoten. Dit helpt bij het reguleren van energie.

Investeer in een goede gymzaal of bewegingsruimte. Een simpele aanschaf van een setje balansborden (ongeveer €30,- per stuk) of klimrekken draagt bij aan motorische ontwikkeling.

Ook buiten is er veel te winnen. Een natuurlijk parcours van takken en stenen stimuleert planning en risicobewustzijn.

Zo leer je kinderen niet alleen rekenen, maar ook inschatten en durven.

Verificatie-checklist

Wil je zeker weten dat je de juiste stappen zet? Vink dan deze punten af. Als je ze allemaal haalt, ben je goed op weg.

Heb je geïnventariseerd welke executieve vaardigheden al aanwezig zijn in je klas?
Heb je een plan gemaakt om deze vaardigheden expliciet te benoemen en te vieren?
Heb je drie data geprikt voor de leerlingpresentaties dit schooljaar?
Is er een vaste routine voor het begin en einde van de les?
Zitten er materialen in je klas die uitnodigen tot ordenen en plannen (bijv. een weekplanner of werkkaarten)?
Plan je minimaal twee bewegingsmomenten per dag die direct gelinkt zijn aan de lesstof?
Heb je de ouders geïnformeerd over het belang van executieve functies?
Gebruik je de Vakkaart Executieve Vaardigheden of een vergelijkbaar systeem voor bewijsverzameling?